Stelt de stad op de achtergrond van Jan van Eyck´s "Madonna met kanselier Rolin" de stad Praag voor? Opvallend is in elk geval de gelijkenis van de afgebeelde brug met de Karelsbrug. Mogelijk zien we links een deel van de Nieuwe Stad met daarachter de wijngaarden van Vinohrady. En is de katedraal rechts van Jezus´ hoofd de Sint-Vituskatedraal?

Voor alle duidelijkheid: we hebben niet te maken met een fotografische weergave van een stad. Het is grotendeels een denkbare stad, maar een aantal elementen wijzen naar Praag.

Indien de stad werkelijk verwijst naar Praag, dan is de vraag waarom? Kende van Eyck Praag dan? Was hij er geweest of bezat hij een afbeelding van de stad?

We gaan op deze pagina op zoek naar mogelijke antwoorden. Het zou ons verheugen mochten "kenners" een bijdrage willen leveren. Die bijdrage kan een bevestiging van onze stelling zijn, maar natuurlijk ook het tegendeel, een ondergraving van onze stelling. Reakties zijn welkom en zullen hier worden gepubliceerd.

Jan van Eyck, Madonna en kanselier Rolin, details
	Zien we hier een deel van de in 1348 gestichte Nieuwe Stad? De kerk lijkt op de Sint-Stefaanskerk. Op de hellingen van de huidige wijk "Vinohrady" (betekent wijnbergen) bevonden zich eeuwenlang wijngaarden en op de heuvels bossen. De gelijkenis met Praag is treffend. Herkennen we verderop Vysehrad, de tweede burcht van Praag?

Stelt de brug de Praagse Moldaubrug (huidige Karelsbrug) voor? De kijker (schilder) staat op de Letna-heuvel en kijkt zuidwaarts. De brugtoren aan de zijde van de Oude Stad staat inderdaad op de eerste brugpijler. De hier afgebeelde toren met zijn spits en hoektorentjes lijkt zeer sterk op de bestaande toren. Eeuwenlang stond alleen een kruisbeeld op de brug. De huidige beelden dateren uit de barokperiode. Voorbij de brug ligt het Sofie-eiland, maar er heeft vroeger nooit een gebouw van betekenis op gestaan. Het Alpenlandschap komt in talrijke 15de en 16de eeuwse Nederlandse schilderwerken voor.

Is de hier afgebeelde katedraal de Sint-Vituskatedraal? Begin 15de eeuw is de bouw van de Praagse katedraal stilgevallen. Eeuwenlang bestond de katedraal alleen uit het koor, het zuiderportaal en de grote zuidertoren. Maar de hier voorgestelde katedraal lijkt op de in de 14de eeuw door Peter Parler ontworpen en pas in de 19de/20ste eeuw gerealiseerde katedraal. Ongetwijfeld bestond destijds een model van het ontwerp, dat was immers gebruikelijk. In de Kleine Zijde en Burchtstad waren talrijke (klooster)kerken, maar de hier voorgestelde komen niet overeen met de realiteit. Hoeft ook niet, of toch? Bovenaan menen we een stukje te zien van de 14de eeuwse "hongermuur".

We zien hier drie drijvende molens (molenschepen). We weten met zekerheid dat die in Praag op de Moldau aktief waren. Hier liggen ze aan de oever van de versterkte Kleine Zijde. Natuurlijk kwamen dergelijke drijvende molens ook elders in Europa voor.

Rijksappel, 12de eeuw De rijksappel maakt deel uit van de rijksinsignen (kroonschat bestaande uit rijkskroon, rijksappel, skepter, rijkszwaard en ceremoniezwaard, rijkskruis, mantel en relieken). De rijksinsignen werden in 1424 door een beslissing van rooms koning Sigismund overgebracht van burcht Karlstein nabij Praag naar Nürnberg. De rijksappel is een heerschappijsymbool (attribuut van keizers en koningen). De bol stelt de wereld voor, het kruis de opperheerschappij van de kerk (legitimatie van de vorst door god).

Het Jezuskind met de rijksappel stelt de heerschappij van Kristus over de wereld voor.

Jan van Eyck en atelier (toegeschreven), H. Maagd en Jezuskind, heiligen en schenker
	Ca. 1441-43, New York, The Frick Collection Ook hier zijn brug en stad prominent op de achtergrond aanwezig en heeft het Jezuskind de rijksappel in de hand. Helaas hebben we (nog) geen detail afbeeldingen gevonden. De knielende kartuizer is Jan Vos, prior van Genadedal bij Brugge. Achter hem staat Sint-Barbara (vandaar de toren). De andere heilige is Sint-Elisabeth van Thüringen (kroon).

Rogier van der Weyden, Sint-Ivo, detail
	Ca. 1450, Londen, National Gallery Rogier van den Weyden vond inspiratie bij Jan van Eyck. Vergelijk zijn "sint-Lukas tekent de H. Maagd" (Boston, Museum of Fine Arts) met van Eyck´s "Madonna en kanselier Rolin", maar die vergelijking is hier verder niet relevant. Heeft van der Weyden zich in "Sint-Ivo" (brug en stad) op dezelfde manier laten inspireren? Zoja, worden hier een brug en een stad zonder meer voorgesteld. Zoneen, zou dan Praag gewild zijn voorgesteld? Ook hier staat de brugtoren op de eerste brugpijler en de burcht rechts zou kunnen doorgaan voor de Praagse burcht.

Goede afbeeldingen vind je hier:
   Web Gallery of Art

De geschiedenis van het schilderij

Veel weten we niet. De opdrachtgever was ongetwijfeld Nicolas Rolin, hij wordt immers afgebeeld. Het zou een epitaaf, bedoeld voor de familiekapel, kunnen zijn. Rolin had een zwak voor zijn doopkerk, de Notre-Dame-du-Chatel in Autun. In 1428 stichtte hij in deze kerk de Sint-Sebastiaanskapel (familiekapel), die 1428-30 werd gebouwd. Hij liet de kerk door een schenking ook tot stiftskerk (kapittel- kollegiale kerk) verheffen. Jan van Eyck zou het paneel geschilderd hebben omstreeks 1435 (1430-36). Volgens een anoniem reisverslag bevond het paneel zich begin 18de eeuw in de sakristie van de Notre-Dame-du-Chatel. De kerk werd in 1793 (tijdens de Franse Revolutie) afgebroken en het paneel werd in 1800 naar Parijs overgebracht, in 1805 naar het Louvre.

Een beschrijving

Open hier een schaalbare afbeelding op de site van de Web Gallery of Art.

Het voorgestelde tafereel is opgebouwd uit een voortoneel, een middenveld en een achtergrond.
Op het voortoneel zien we rechts de madonna met Jezuskind en links de kanselier. Maria is het symbool voor de hemelpoort (porta caeli). Zij draagt een rijkelijk gedrapeerde mantel. Deze is rood, symbool van liefde, maar ook van lijden en offer. De engel is in het blauw (kuisheid, onschuld). Het kind Jezus, de rijksappel (hier symbool van de goddelijke heerschappij) in de hand, maakt een zegenend gebaar. Op de geborduurde zoom van Maria´s mantel lezen we tekstfragmenten uit de gebeden van het klein officie van de H. Maagd Maria. Het boek op de knielbank is opengeslagen op de plaats van deze gebeden (de tekst is leesbaar).
Op het middenveld zien we een besloten hofje (hortus conclusis) met bloemen en dieren. De roos stelt hier de liefde voor, de lelie de onschuld en reinheid. Volgens de middeleeuwse Legenda aurea zijn de rozen en lelies, die na Maria´s tenhemelopneming in haar graf zouden zijn gevonden, een beeld van de martelaars, engelen, belijders en maagden. Ook het madeliefje is een mariasymbool. De pauw is het zinnebeeld van de onsterfelijkheid, maar ook van hovaardigheid. De eksters zijn ongeluksbrengers (?). Het hofje wordt begrensd door een gekanteelde stadsmuur met twee figuren, die niet naar de voorgrond zijn gewend, maar integendeel ons de rug toedraaien en uitkijken op een schitterende stad.
De stad op de achtergrond wordt doorsneden door een brede rivier en beide stadsdelen worden verbonden met een brug (scheiding en verbinding!). De stad is bevolkt met meer dan tweeduizend geschilderde herkenbare figuurtjes. Rechts zien we een katedraal, talrijke (klooster)kerken tegen een helling en een versterkte muur, die de stad omgeeft. Links is de stad eenvoudiger, met meer open ruimten, maar eveneens omgeven door een versterkte muur. Daarachter zijn hellingen met wijngaarden. Op de gotische brug staat een kruisbeeld, wat heel gebruikelijk was. De brugtoren staat links op de eerste pijler in het water. Voorbij de brug is een eiland met erop een burcht (?). Het geheel is geplaatst voor een alpenlandschap

We herhalen de vragen. Stelt de stad op de achtergrond Praag voor? Is de brug de Praagse "Stenen brug" (thans Karelsbrug genoemd)? Is Jan van Eyck in Praag geweest? Of kende hij afbeeldingen van Praag?
We zetten eerst de bekende gegevens uit het leven van Jan van Eyck op een rijtje.

Jan van Eyck (*ca. 1390 - 1441)

Mogelijke antwoorden

Diverse auteurs hebben een of andere stad gesuggereerd als bijv. Luik, Maastricht, Parijs, Utrecht, Geneve, Autun, Chalon-sur-Saone, Lyon en Praag. Opvallend is dat van Eyck weinig vakwerk huizen voorstelt en een stad als Luik bestond in die tijd hoofdzakelijk uit hout en leem bouw. Maar we wensen hier te herhalen dat de afgebeelde stad geen werkelijke voorstelling is. Deze stad, zoals voorgesteld, heeft nooit bestaan. Anders zouden we meteen weten om welke stad het gaat.
Waarschijnlijk is de geschilderde stad een symbool. Van het hemelse Jeruzalem? Onwaarschijnlijk want het "hemels gebeuren" speelt zich op de voorgrond af. Jeruzalem in het Heilig Land? Misschien wel. De stad was in die periode in handen van de islamieten en Filips de Goede (en de paus) hadden kruistochtplannen. Zou het symbolisch Bazel kunnen zijn waar in die periode "kerk en staat" verzameld waren? Onwaarschijnlijk want Boergondië stond aan pauselijke zijde. Rome? Of wordt symbolisch de wereld voorgesteld, het aardse bestaan? Dat lijkt ons meer waarschijnlijk.
Maar welke stad heeft model gestaan? Geen enkele. Maar hier en daar zijn naar onze mening elementen uit bestaande steden samengebracht en de volgens ons opvallendste elementen wijzen naar Praag. Het gaat dan vooral om de Karelsbrug (zie verder de kommentaar bij de afbeeldingen).

De geschilderde stad is, we herhalen, alleszins niet het Praag van toen (en nu). Maar de geschilderde brug doet vermoeden dat de stenen brug van Praag model heeft gestaan. Een dergelijke brug was niet uniek, maar de Praagse brug was beroemd omwille van zijn lengte, hoogte en breedte. Daarenboven stond de imposante bruggetoren met de beroemde beelden in de gevel, op de eerste pijler aan de zijde van de Oude Stad. (Zie de webpagina over de Karelsbrug.) En was de ontwerper en uitvoerder niet de beroemde bouwmeester Peter Parler, stamvader van een beroemd bouwmeesters- en beeldhouwersgeslacht? En als we het werk van Jan van Eyck in zijn geheel bekijken, moeten we toch tot de bevinding komen dat hij in zeer nauw kontakt stond met toenmalige bouwmeesters. De toren in aanbouw op zijn "H. Barbara" lijkt wel te zijn getekend door een bouwmeester. Vele bouwmeesters stonden toen in hoog aanzien, waren maatschappelijk geprivilegieerd en hadden kontakt met de hoogste kringen. Dat gold ook voor Jan van Eyck. Bouwmeesters maakten ontwerptekeningen, schetsen, modellen, mallen. Meester-schilders bezaten (geërfde of zelf gemaakte) modelboeken (meestal een losbladige bundel) en schetsen (oefeningen, studies). Wie onderzoekt de band tussen van Eyck en bouwmeesters?
Symbolisch kan de geschilderde brug ook verwijzen naar de brug in Montereau waar in 1419 hertog Jan zonder Vrees was vermoord i.o.v. de Franse kroonprins (dauphin). Immers, het vredesverdrag van Atrecht (21 september 1435 tussen Boergondië en Frankrijk) bepaalde o.a. dat de Franse koning op die brug als gebaar van verzoening een kruisbeeld moest laten plaatsen. Aan de ondertekening van het verdrag waren onderhandelingen voorafgegaan, die werden bijgewoond door afgevaardigden van het Koncilie van Bazel en van de paus o.l.v. kardinaal Albergati. Met andere woorden, de Praagse brug staat symbool voor de brug in Montereau en dus de verzoening tussen Boergondië en Frankrijk.

Kende van Eyck Praag? Natuurlijk, wie toen niet. Praag was de residentiestad geweest van keizer Karel IV van Luxemburg, die deze stad in het midden van de 14de eeuw uitbouwde tot een waardige rijkshoofdstad (gotische katedraal, universiteit, brug over de Moldau, stichting en aanleg van de Nieuwe Stad enz.). Praag en Bohemen stonden tijdens het leven van Jan van Eyck in het middelpunt van de belangstelling. De gebeurtenissen i.v.m. het hussietisme en de Boheemse koningskroon waren wereldnieuws. Vijf legers werden naar Bohemen gestuurd, ze werden alle vijf verpletterend verslagen. Zowel het Koncilie van Konstanz als het Koncilie van Bazel wijdden heel wat tijd en energie aan het hussietenvraagstuk, dat voorlopig werd opgelost met een vergelijk (1436, Kompaktaten van Praag). Jan van Eyck was daarenboven diplomaat in dienst van een van de toenmalige hoofdrolspelers in Europa, hertog Filips van Boergondië. Aan diens hof had Jan natuurlijk talrijke geleerden, hoge ambtenaren, legeraanvoerders, teologen en buitenlandse diplomaten leren kennen en de gesprekken over de gebeurtenissen in Bohemen zullen talrijk zijn geweest. De hertog van Boergondië heeft ook partij gekozen m.n. voor Rome en tegen de kerkhervormers (hussieten in Bohemen en koncilianten in Bazel).
Jan van Eyck kende Praag ook op een andere, meer "direkte" manier. Elisabeth van Görlitz, opgevoed aan het Praagse hof huwde in 1418 met Jan van Beieren en was dus in de jaren 1422-24 zijn "meesteres". Ongetwijfeld bezat Elisabeth Boheemse kunstwerken als verluchte handschriften, schilderijtjes, tekeningen, edelsmeedwerk e.a. Een aantal hofdames en kamerknechten in Den Haag zal van Boheemse afkomst zijn geweest. Hebben Boheemse kunstenaars o.a. aan het Haagse hof een toevlucht gevonden tijdens de Hussietenoorlog (1419-34)?
Tussen Brabant en Praag waren sedert de 14de eeuw intense kontakten. De broer van keizer Karel IV, Wenceslas van Luxemburg, was immers gehuwd met Johanna van Brabant en was bijgevolg hertog van Brabant. We weten ook dat in 1408 een Brabantse afvaardiging Praag heeft bezocht om voor Antoon van Boergondië naar de hand te dingen van Elisabeth van Görlitz, het rijke nichtje van rooms koning Wenceslas IV. Bij die gelegenheid zullen kadootjes zijn uitgewisseld en misschien heeft een schilder i.o.v. Antoon een portret gemaakt van de - naar verluidt - beeldschone Elisabeth. Dat was immers gebruikelijk. Antoon en Elisabeth huwden in 1409. Alweer aanleiding voor de uitwisseling van geschenken. In 1412 bezocht opnieuw een Brabantse afvaardiging Praag, ditmaal i.v.m. de hertogstitel van Luxemburg. Antoon sneuvelde in Azincourt in 1415 en werd als Brabantse hertog opgevolgd door zijn zoon Jan IV. Koning Sigismund stuurde in 1416 een gezantschap naar Brussel om Luxemburg op te eisen. In datzelfde jaar bezocht Sigismund Parijs (verbond met Frankrijk) en Londen (geheim verbond met Engeland). Ongetwijfeld waren Boergondische diplomaten hierbij uiterst aktief.

Stel dat Jan van Eyck persoonlijk in Praag is geweest, kan dat vermoedelijk alleen maar ofwel in 1426 ofwel in 1436 worden gesitueerd. Op 20 augustus 1436 krijgt Jan een zeer hoge reisvergoeding uitgekeerd. Misschien reisde hij naar het H. Land en was hij getuige van de ridderslag op 9 september 1436 van hertog Frederik V van Stiermarken, de Habsburgse erfopvolger (de latere keizer Frederik III), op het H. Graf in Jeruzalem. Heeft hij toen een kaart gemaakt zoals sommige auteurs vermoeden? Is hij met Frederik teruggereisd via Venetië naar Graz? En is hij dan verdergereisd naar Wenen en Praag om er in naam van Filips de Goede keizer Sigismund te bezoeken, die op 23 augustus tot koning van Bohemen was gekroond? In dat geval kan, als de hier voorgestelde theorie klopt, het paneel "Madonna met kanselier Rolin" niet voor 1436 worden gedateerd. Maar deze veronderstelling is wellicht te ver gezocht. Als Jan van Eyck Praag heeft gekend, zal dat vermoedelijk alleen aan de hand van tekeningen zijn geweest en uit mondelinge getuigenissen.

Voorlopig besluit

Vanzelfsprekend kunnen bovenstaande stellingen - beter veronderstellingen - niet als waar worden gepresenteerd zolang bronnen ze niet bevestigen. Er dient nog veel (kunst) historisch onderzoek te worden verricht naar leven en werk van Jan van Eyck. Veel Vlaamse kunsthistorici beperken hun onderzoeksterrein tot de Nederlanden en (Boergondisch) Frankrijk. Het lijkt ons meer dan zinvol de blik oostwaarts te richten. De (Duitse) rijksarchieven en Boheemse archieven zouden misschien nog heel wat kunnen ontsluieren. Geen eenvoudige klus. En hoe zou Jan van Eyck in Duitse archieven vermeld zijn? Johannes der maler? En in de Boheemse? Jan malir? Het is ook goed om weten dat in Middelnederlandse teksten de naam Bohemen als volgt voorkomt: Behaigne, Behaim, Behain, Behem, Behm, Bohm enz.

We geven hier een historisch overzicht o.a. door middel van een kalender voor de periode 1380-1453. De kalender opent in een apart venster. Dit dokument kan ter ondersteuning van het verdere "verhaal" geopend blijven

Open de kalender

Keizerrijk, Bohemen en Praag

Stamboom van het Luxemburgse huis (vereenvoudigd)
Namen in het rood: personen van belang in dit "verhaal"

Stamboom van het huis Wittelsbach, gen. van Beieren (vereenvoudigd)

Jan Hus en het hussietisme

Koncilie van Konstanz 1414 - 1418
Een van de drukst bijgewoonde koncilies: 33 kardinalen, 900 bisschoppen en zowat 2000 gestelijken en leken, verdeeld in vier naties (Italiaanse, Duitse, Engelse en Franse). In 1417 de afzetting van de drie pausen en keuze van een nieuwe paus, Martinus V, die door iedereen werd aanvaard.

Bohemen en Praag
Tijdens het bestuur van Karel IV van Luxemburg was Praag de niet-officiële hoofdstad van het keizerrijk. Praag werd verheven tot aartsbisdom en naar aanleiding daarvan werd een nieuwe katedraal gebouwd. De eerste bouwmeester (1344-53) was Matthias van Atrecht, opgevolgd (1356-98) door de beroemde Peter Parler. Steenhouwers waren afkomstig uit Bohemen, Zuid-Duitsland, Keulen en ook Brabant. De Karelsbrug (1357) is ook een werk van dezelfde bouwloods.
Bohemen was een rijk koninkrijk dankzij de zilver- en kopermijnen.
1409 Dekreet van Kuttenberg (Kutna Hora) uit: de Boheemse natie verkreeg de meerderheid binnen de Praagse universiteit (gevolg: wegtrekken van Duitstalige professoren en studenten).
1410 Wenceslas IV afgezet als rooms koning. Zowel zijn broer Sigismund als zijn neef Jost van Moravië worden door de keurvorsten als rooms koning gekozen. Unieke situatie: drie leden van de dynastie Luxemburg noemen zich rooms koning!
1415 Opstand in Bohemen na de terechtstelling van Jan Hus in Konstanz
1419 Eerste Defenestratie van Praag, begin van de Hussietenoorlog (tot 1434). Wenceslas IV overlijdt kort nadien. Het land wordt door landdagen bestuurd (adel).
1419-1434 (1436) Hussietenoorlog. Tijdens de Hussietenoorlog zijn vele kunstenaars en ambachtslieden uitgeweken.
1435 Johann Rokycana (ca. 1400 - 1471) wordt Hussietische aartsbisschop van Praag. Rome heeft hem nooit erkend en in 1435 werd op het Koncilie van Bazel Philibert de Coutance (tot 1439) als administrator voor het aartsbisdom Praag aangesteld.
1436 Kompaktaten van Praag (vergelijk tussen kerk en utraquisten)
Terugkeer van het Luxemburgse koningshuis: Sigismund (+1437) wordt als koning van Bohemen erkend.
1437 Albrecht van Habsburg (+1439) koning van Bohemen

Wenceslas IV (1361 - 1419)
Oudste zoon van Karel IV, uit het huis Luxemburg
1370 Huwelijk met Johanna van Beieren
1378 Koning van Bohemen
1378-1400 Rooms koning
1389 Huwelijk met Sophie van Beieren
1394 Gevangen gezet (8 mei - 1 augustus) door Boheemse edellieden, die zich door de koning in hun macht beknot zagen
1400 Afgezet als Rooms koning door de vier Rijnlandse keurvorsten
1402 Gevangen gezet door zijn broer Sigismund (en gevlucht in november 1403)
Hij was niet opgewassen tegen de uitzonderlijk moeilijke situatie zowel in het Duitse rijk als in het koninkrijk Bohemen aan de vooravond van het "hussietisme". Op politiek vlak was hij geen groot vorst, maar op kunsthistorisch gebied kan zijn naam gelijkgesteld worden met de grootste mecenassen van zijn tijd. Dit laatste geldt vooral voor de boekverluchting.

Sigismund (1368 - 1437)
1376 Markgraaf van Brandenburg (tot 1415)
1387 koning van Hongarije
1410 Rooms koning (gekroond in Aken 1414)
1419 koning van Bohemen
1433 keizerkroning in Rome

Elisabeth van Görlitz (1390 - 1451)
Kleindochter van keizer Karel IV, tante van Filips de Goede. Langstlevende erfgenaam van de Luxemburgse dynastie.
Aan het Praagse hof opgegroeid onder voogdij van haar oom Wenceslas IV
1409 Elisabeth reist op 11 mei af naar de Nederlanden voor haar huwelijk met Antoon van Boergondië, hertog van Brabant en Limburg. Op 20 juni komt ze aan in Leuven en op 16 juli wordt in Brussel het huwelijk voltrokken.
De bruidsschat bedroeg honderdtwintigduizend gulden, maar werd nooit betaald. Daarom verkreeg ze als kompensatie van oom Wenceslas IV de pandheerschappij over Luxemburg.
1418 Huwelijk met Jan III van Beieren (+1425), graaf van Holland (bijgenaamd "zonder genade")
1422-1425 Jan van Eyck in dienst van Jan van Beieren
1441 Elisabeth verkoopt de pandheerschappij over Luxemburg aan Filips de Goede (die in 1443 Luxemburg met geweld in bezit neemt).

Konrad von Vechta (? - 1431)
1401 Oppermuntmeester van Bohemen
Kanselier van Wenceslas IV
1413 Aartsbisschop van Praag, in 1421 overgegaan naar het Hussietisme

Johann Rokycana (ca. 1400 - 1471)
Studeerde aan de Praagse universiteit. Aanhanger van Jan Hus. Vertegenwoordiger van de gematigde Hussietische strekking
1424 Priesterwijding
1429 Vikaris-generaal in Praag (Hussietisch)
1430 Verwerft magister-titel
1435 Rektor universiteit van Praag
1435 Hussietische aartsbisschop van Praag (nooit door Rome erkend).

Kaspar Schlick (ca. 1396 - 1449)
Studeerde in Leipzig en trad in dienst van koning Sigismund. Reisde 1415-17 in het koninklijk gevolg naar Spanje, Frankrijk en Engeland. In 1416 in de keizerlijke kanselarij opgenomen. Koninklijk sekretaris 1426, vice-kanselier 1429. Had steeds meer invloed op Sigismund. Besprekingen met de hussieten in Bohemen 1429. Woonde samen met Sigismund het Koncilie van Bazel bij 1431 en 1433-34. Begeleide 1431-33 Sigismund naar Rome (keizerkroning). Kanselier 1433 en geadeld. Later ook in dienst van Albrecht II en Frederik III. Hij zou volgens sommige auteurs korrupt en hebzuchtig zijn geweest.

Frederik III (1415 - 1493)
1424 hertog Frederik V van Stiermarken
1436 bezoekt het H. Graf in Jeruzalem (was Jan van Eyck erbij?)
1452 keizerkroning in Rome en huwelijk met Eleonore van Portugal
1459 geboorte van een zoon, de latere Maximiliaan I, in 1477 gehuwd met Maria van Boergondië
Hij was een vredelievende vorst. Interesse voor plantkunde, alchemie en astrologie.

Frankrijk en Engeland

Stamboom van het huis Valois - Boergondië (vereenvoudigd)

Hendrik V van Engeland (1387 - 1422)
1413 koning van Engeland
1415 wint de Slag bij Azincourt
1420 Verdrag van Troyes
x 1420 Katharina van Frankrijk

Hendrik VI van Engeland 1421 - 1471)
1422 zijn vader overleed. Onder voogdij. In Engeland regeerde in zijn naam de hertog van Gloucester en in Frankrijk de hertog van Bedford.
1453 Einde Honderjarige Oorlog: Engeland verliest alle Franse gebieden uitgezonderd Calais
Rozenoorlogen tijdens zijn bestuur
1471 vermoord

Boergondië en de Nederlanden

Wenceslas van Brabant (1337 - 1383)
Zoon van Jan de Blinde van Bohemen en halfbroer van keizer Karel IV. Geboren in Praag.
1354 hertog van Luxemburg
1354 huwelijk met Johanna van Brabant (dochter van Jan III van Brabant)
1355 hertog van Brabant en Limburg
Wenceslas en Johanna hadden een grote belangstelling voor kunst en vertier (jacht en feesten). Aan hun hof op de Coudenberg in Brussel trokken zij talrijke, ook vreemde kunstenaars aan (dichters, muzikanten ...). Hun hofhouding was een van de schitterendste uit die tijd. Ongetwijfeld waren er sterke banden en kontakten met Bohemen.

Jan zonder Vrees
Hertog van Boergondië
1419 Vermoord i.o.v. de Franse dauphin (de latere Karel VII)

Filips de Goede (1396 - 1467)
1409 eerste huwelijk met Michelle van Valois (+1422)
1419 hertog van Boergondië, graaf van Vlaanderen en Artesië enz.
1420 Verdrag van Troyes: bondgenootschap met Engeland
1424 tweede huwelijk met Bonne van Artesië (+1425)
1429 graaf van Namen
1430 derde huwelijk met Isabella van Portugal. Hertog van Brabant en Limburg. Hof van Dijon naar Brussel overgebracht (hofhouding in diverse steden als Dijon, Rijsel, Atrecht, Brugge, Gent, Brussel). Het paleis Coudenberg in Brussel was een van de meest luxueuze Europese residenties. Het paleis lag op een heuvel en was omgeven door tuinen, boomgaarden en een wildpark. Stichting Orde van het Gulden Vlies.
1433 Graaf van Holland, Zeeland en Henegouwen ("Zoen van Delft")
1435 Vrede van Atrecht
1445 oprichting van de Grote Raad
1451 Hertog van Luxemburg
1455 Filips vat het plan op om alle gebieden onder te brengen in een koninkrijk, maar Frederik III werkte niet mee.
1464 instelling van de Staten-Generaal
Filips ging na de moord op zijn vader altijd in het zwart gekleed (zie miniaturen en schilderijen). Hij had 24 gekende maitressen en was de vader van 18 bastaardkinderen.

Nicolas Rolin
Uit een patriciërsfamilie uit Autun. Hij studeerde rechten en werd jurist van de abt van St.-Denis en van andere prelaten.
1398 huwelijk met Maie Le Mairet. Vóór 1407 tweede huwelijk met Marie de Landes.
1408 "avocat-conseiller" (vertegenwoordiger-raadsheer) van Jan zonder Vrees bij het Parlement (oppergerechtshof) van Parijs. In hetzelfde jaar geboorte van zoon Jean (de peter was Jan zonder Vrees).
1410 opperjachtmeester van Henegouwen
1411 geboorte van tweede zoon Guillaume
1414 overlijden van zijn broer Jean, raadsheer van Jan zonder Vrees.
1419 moord op Jan zonder Vrees, als reaktie 1420-35 Boergondisch-Engels bondgenootschap
1422 kanselier van Filips de Goede
1423 derde huwelijk met Guigonne de Salins
1424 ridder geadeld
1435 Vrede van Atrecht, mee door Rolin bewerkstelligd
1436 zoon Jean wordt bisschop van Autun
1443 stichting hospitaal in Beaune (Hotel-Dieu)
1449 zoon Jean wordt kardinaal
1450 sticht een kapittel in de kerk NotrDame-du-Chatel, Autun
1454 "Banket van de fazant": de Boergondische edelen zweren dat ze de hertog op kruistocht zullen volgen
1461 overlijden van Nicolas Rolin in zijn residentie in Autun
Nicolas Rolin verloor aan het eind van zijn loopbaan (ca. 1457) aan invloed bij Filips de Goede omdat hij bij het konflikt tussen vader en zoon koos voor de zoon, Karel de Stoute, en diens moeder Isabella van Portugal. In 1459 echter trad hij weer in dienst als kanselier omdat Frankrijk steeds machtiger werd en Nicolas een bekwaam diplomaat was. De hertog zelf was meer aktief in de Nederlanden, de kanselier meer in het Frans deel van het uitgestrekte Boergondische rijk.
Boergondië stond aan de zijde van de paus tijdens het Koncilie van Bazel.
Nicolas Rolin werkte met gunstelingen en liet niemand op gelijke hoogte naast zich toe. De kroniekschrijver Chastellain schrijft over hem als de "regardeur sur tout", die "solait tout gouverner tout seul, fust de guerre, fust de paix, fust en fait de finances".
In het manuskript, de "Bijbel van Nicolas Rolin", komen talrijke droleriën voor o.a. een bisschop in narrenpak en met een luit als hoed op het hoofd.

Het Koncilie van Bazel 1431 - 1449

Bijeengeroepen door paus Martinus V, die kardinaal Cesarini als voorzitter aanstelde (tot 1437, met een onderbreking). In 1431 overleed Martinus V, die werd opgevolgd door Eugenius IV. Het doel was een kerkhervorming (wantoestanden i.v.m. beneficiën, aflaten, kerkelijke heffingen, simonie, konkubinaat enz.), de beëindiging van de Hussietenoorlog, vrede tussen de Europese naties en de reünie van de Latijnse en Griekse Kerk (oekumene, ook als maatregel tegen de Osmaanse dreiging). In 1432 werd het hussietenvraagstuk behandeld wat leidde tot de Kompaktaten van Praag (1433): kommunie in beide gedaanten (brood en wijn), vrije prediking, de bestraffing van doodzonden, armoede van de klerus. De kompaktaten werden alleen in de Boheemse landen toegepast en werden decennia later door de paus geschrapt.
De "kerk" viel tijdens het koncilie uiteen in twee kampen, een konciliair (algemeen koncilie staat boven de paus) en een pauselijk kamp (paus boven koncilie). In 1437 organiseerde de paus een tegenkoncilie in Ferrara (voortgezet in Pisa). In Basel werd een tegenpaus gekozen, Felix V, die uiteindelijk in 1449 ontslag nam en zich aan paus Nikolaas V onderwierp.
Het koncilie vaardigde een dekreet ten gunste van de onbevlekte ontvangenis van Maria uit.

Giuliano Cesarini (1398-1444)
Julian Cesarini. Kardinaal. Eerste voorzitter, door paus Martinus V en paus Eugenius IV ingezet, van het Koncilie van Bazel. Leidde de laatste kruistocht tegen de hussieten (1431).

Niccolo Albergati
Kardinaal. Ordegeneraal van de kartuizers. Een van de voorzitters van het Koncilie van Bazel. Hij reisde in 1431 in pauselijke opdracht naar de vorstenhoven in Engeland, Frankrijk en Boergondië (w.o. Brugge) om een einde te maken aan de Honderdjarige Oorlog. In 1432 verleende kardinaal Albergati, gesprekspartner van kanselier Rolin tijdens de Boergondisch-Franse vredesbesprekingen 1431-35, honderd dagen aflaat aan wie de Sint-Sebastiaankapel in Autun, de familiekapel van Rolin, "bezocht" tijdens bepaalde feestdagen. Jan van Eyck tekende een portret van de kardinaal (bewaard) en maakte later een geschilderd portret (1438).

Thomas Parentucelli (1397 - 1455)
Trad na theologiestudie en priesterwijding in 1420 in dienst van kardinaal Albergati, die hij op zijn diplomatieke missies begeleidde. In 1444 bisschop van Bologna. Pauselijke legaat tijdens de laatste jaren van het Koncilie van Bazel. Kardinaal 1446.
In 1447 paus Nikolaas V. Geldt als de stichter van de Vatikaanse Biblioteek.

Juan de Palomar
Spaanse theoloog. Kapelaan van paus Eugenius IV. Opende in 1431 het Koncilie van Bazel. Reisde in 1434 naar Praag en voerde er gesprekken met de gematigde hussieten, de utraquisten of calixtijnen.

Juan de Torquemada (1388 - 1468)
Johannes de Turrecremata. Uit Spaanse adel. Dominikaan. Woonde begin 1417 het Koncilie van Konstanz bij. Studeerde nadien in Parijs (promotie 1425). In 1432 i.o.v. koning Juan II naar het Koncilie van Bazel, waar hij een verdediger was van het pauselijk gezag. Voorstander van de oekumene. Kardinaal in 1439. Als pauselijk diplomaat o.a. naar rijksdagen van Nürnberg (1438) en Mainz (1439). Tijdens het pontifikaat van Nikolaas V en Pius II voorstander van een nieuwe kruistocht tegen de islam. Wat de Marialeer betreft was hij een tegenstander van de "onbevlekte ontvangenis".

Johannes van Segovia (ca. 1395 - 1458)
Juan Alfonso de Segovia. Spaans theoloog. Magister 1422. In 1433 afgevaardigde van de universiteit van Salamanca op het Koncilie van Bazel. Verdedigde er de leer van de "onbevlekte ontvangenis" van Maria en diskussieerde er met de hussieten over de communio sub utraque specie (kommunie in beiderlei gestalten m.n. brood en wijn). Was een groot voorstander van de konciliaire idee (koncilie boven paus). Steunde in 1439 de keuze van de tegenpaus Felix V, die hem tot kardinaal verhief. Konciliair afgevaardigde op de rijksdag van Mainz (1439), vertegenwoordiger van Felix V bij het Parlement van Bourges (1440), op de rijksdag van Mainz (1441) en Frankfurt (1442). Trok zich 1449 terug en schreef de geschiedenis van het Koncilie van Bazel.

Aeneas Silvius Piccolomini (1405 - 1464)
Enea Silvio Piccolomini. Studeerde o.a. recht in Siena. Nam in 1432 e.v. deel aan het Koncilie van Bazel als lekensekretaris van kardinaal Capranica. Behoorde tot het koncilaire kamp dat tegenpaus Felix V koos, van wie hij de sekretaris werd. In 1435 woonde hij samen met kardinaal Albergati de vredesbesprekingen in Atrecht bij. Koncilair afgevaardigde op de rijksdag van Frankfurt (1442), waar hij in dienst trad van Frederik III als sekretaris van de kanselarij in Wenen). Voerde een liederlijk leven. Ging over naar het pauselijk kamp (Eugenius IV). Priesterwijding 1447, pauselijke advokaat aan het keizerlijk hof. Bereidde het Konkordaat van Wenen (1448) voor (leverde de paus heel wat privilegies en geld op). Bisschop van Trieste 1447, bisschop van Siena 1449, kardinaal 1456.
In 1458 paus Pius II.

Guillaume Hugues d´Etain (+1455)
Jurist. Aartsdiaken van Metz. Later kardinaal (1449). Een van de belangrijkste deelnemers van het Koncilie van Bazel, waar hij 15 jaar verbleef. Aanvankelijk konciliair (aanhanger Felix V), maar ging nadien over naar het kamp van Nikolaas V. In 1435 een van de bemiddelaars tussen de Armagnacs en de Boergondiërs in Atrecht.

Nikolas von Kues (Cusanus) (ca. 1400 - 1464)
Studeerde kerkelijk recht in Heidelberg en Padua, waar een van zijn leraars G. Cesarini was. Nam deel aan het Koncilie van Bazel. Daar vertegenwoordigde hij de Duitse natie tijdens de gesprekken met de hussieten. Zette zich in voor de oekumene. In 1449 kardinaal.

Anderen

Pierre d´Ailly (1350 - ca. 1420)
Theoloog, filosoof. Studeerde o.a. in Parijs (doktor 1380). In 1389 kanselier van de universiteit, biechtvader van de Franse koning en schatbewaarder van de Sainte-Chapelle. Bisschop van Le Puy 1395, bisschop van Kamerijk 1397. IJverde voor de beëindiging van het schisma door de bijeenroeping van een koncilie (Pisa en Konstanz). Kardinaal in 1411. Zowel d´Ailly als Gerson wilden een kerkhervorming "in hoofd en leden" d.w.z. dat een koncilie boven het gezag van de paus staat (koncilietheorie). Hij schreef zowat 154 traktaten. Hij was ook aktief als astroloog en geograaf.

Johannes Gerson (1363 - 1429)
Jean Gerson (Jean Charlier de Gerson), theoloog. Leerling en opvolger van Pierre d´Ailly als kanselier van de universiteit van Parijs (1395). Dekaan van St.-Donaas in Brugge (1397), waar hij tot 1401 verbleef. In 1403 terug naar Parijs. Hij koos voor de zijde van de hertog van Orleans, wat hem de vijandschap van hertog Jan zonder Vrees van Boergondië opleverde. Tijdens het Koncilie van Konstanz was hij een tegenstander van Jan Hus. Na het koncilie, waar hij geen (sic) grote rol speelde, trok hij zich in 1418 terug in Oostenrijk (o.a. in Melk) om te ontsnappen aan de haat van Jan zonder Vrees. In 1419, na de moord op de Boergondische hertog, keerde hij terug naar Frankrijk (Lyon).
Gerson ijverde voor de devotie van de Maagd Maria en de H. Jozef. Hij was een vurig en bekwaam predikant.

Johannes Capistrano (1385 - 1456)
Johannes van Capestrano. Studeerde recht in Perugia. In 1412 rechter in Perugia. Trad in 1416 toe tot de franciskanen en werd een gezel van Bernardus van Siena. Priesterwijding in 1425. Werd een bekende rondtrekkende boetepredikant. Hij poogde de hussieten in Bohemen door prediking weer in het roomse kamp te brengen (het verhaal wil dat hij 16000 hussieten "bekeerde"). Verdedigde 1429 in Rome de franciskanen tegen de beschuldiging van ketterij. In 1439 naar Boergondië (o.a. Brugge). In 1446 pauselijke nuntius in Oostenrijk.
Heilig verklaard in 1690.

Johannes von Saaz
Ook Johannes von Tepl (Tepla) genoemd. Auteur van Der Ackermann aus Böhmen (ca. 1400), een dialoog tussen de dood en een boer. Uit archivalische bronnen blijkt dat Johannes von Saaz in 1411 stadsschrijver was in Praag.

Guillaume Dufay (ca. 1400 - 1474)
Komponist. Ca. 1410 koorknaap in Kamerijk. Pauselijke kapel in Rome 1428-33. Koorheer in Kamerijk 1436. Maakte in 1437 deel uit van een afvaardiging van het kapittel van Kamerijk die naar het Koncilie van Bazel werd gestuurd, naar de pauselijke kurie en naar keizer Sigismund. Pendelde vaak tussen Italië, Savoye en Kamerijk. Vanaf 1445 meestal in Henegouwen.

Oswald von Wolkenstein (ca. 1377 - 1445)
Dichter, komponist, zanger, diplomaat uit Tiroolse adellijke familie.
Leidde 1387-1400, op jonge leeftijd dus, als schildknaap van een ridder een avontuurlijk en zwervend bestaan. In 1402-04 reisde hij tot in Litouwen en tot aan de Zwarte Zee. Vermoedelijk bezocht hij in 1409/10 het "H. Land". Hij woonde in 1414, in het gevolg van hertog Frederik IV van Tirol, het Koncilie van Konstanz bij. In 1415 trad hij als diplomaat in dienst van rooms koning Sigismund en reisde in diens gevolg naar West-Europa. Hij huwde in 1417 met Margarete von Schwangau. In 1419 ging hij naar Hongarije. Hij nam deel aan de rijksdag van Nürnberg in 1431 en werd er lid van de elitaire drakenorde (Ordo draconis, Drachenbund), in 1418 door Sigismund gesticht ter bestrijding van osmanen en hussieten. Mogelijk streed hij in 1431 in het keizerlijk leger tegen de hussieten (laatste, alweer mislukte veldtocht tegen de hussieten). In 1432 was hij bij Sigismund in Piacenza en Parma en begeleidde de koninklijke afgevaardigden naar Basel (koncilie).
Van hem zijn honderddertig liederen bekend vol "Wein, Weib und Gesang".

Geometrie Op het voorplan staan Maria met Jezuskind en kanselier Rolin op dezelfde hoogte. Maria toont het Jezuskind (ostensio-motief). Zij is hier voorgesteld als de bemiddelares tussen mens en Kristus, de genademoeder en de hemelse koningin. Jezus zegent de kanselier, die moeder en kind vereert. Op het middenveld zien we een besloten hofje met o.a. Mariasymbolen en twee figuren. Op de achtergrond is een stad, doorsneden door een rivier, afgebeeld. De twee stadshelften worden verbonden door een brug. De vertikale as doorsnijdt de brug en verdeelt het schilderij in twee helften. De horizontale as verdeelt de voorstelling in een voorgrond, een kerk, en een achtergrond, een stadslandschap. Net boven het centraal punt van de voorstelling is de brug afgebeeld. Dat kan geen toeval zijn.

Het schilderij "Madonna met kanselier Rolin" stelt (een dankzegging voor) de Vrede van Atrecht voor! Het is m.a.w. een symbolische voorstelling.
De Vrede van Atrecht (1435) bepaalde o.a. dat de Franse koning op de brug van Montereau, waar in 1419 hertog Jan zonder Vrees was vermoord, een kruisbeeld moest plaatsen als verzoening met het Boergondische huis. Het Verdrag van Atrecht betekende ook de verbreking van de feodale band tussen Boergondië en Frankrijk. Dit verdrag, waar o.a. afgevaardigden van het Koncilie van Bazel voor hadden geijverd, was van een zeer grote politieke betekenis. Een van de hoofdrolspelers, misschien wel de belangrijkste onderhandelaar, was kanselier Rolin.
De kanselier dankt Maria als bemiddelares in de vredesbesprekingen. Het verdrag wordt symbolisch voorgesteld door de brug met kruisbeeld (en de Praagse brug kan model hebben gestaan). De rivier stelt de scheiding voor tussen Boergondië en Frankrijk. De stad links stelt Boergondië voor (wijngaarden en Rolin), de stad rechts Frankrijk (Parijs). De brug tussen beide steden (staten) staat symbool voor het Verdrag van Atrecht.
Het Verdrag van Atrecht werd ondertekend op 21 september 1435. Indien we gelijk hebben d.w.z. als het schilderij symbolisch inderdaad het verdrag voorstelt, dan kan het werk niet voor eind 1435 worden gedateerd (terminus post quem). Vermoedelijk was het pas klaar in 1436 of nog later. We hebben hier dus te maken met een laat werk van Jan van Eyck.
En de twee figuren op het middenveld? Het zijn getuigen, getuigen van een kontrakt (tussen Boergondië en Frankrijk). Zij staan centraal en samen met hen zijn wij getuigen van een belangrijke politieke gebeurtenis, die kanselier Rolin heeft bewerkstelligd.

Zelfportret? Sommige kunsthistorici zien in de Man met de rode tulband (Londen, National Gallery, 1433) een zelfportret van van Eyck (afbeelding rechts). In het centrum (snijpunt van de diagonalen) van het paneel "Madonna met kanselier Rolin" staat een man met rode tulband (afbeelding links). Hij steunt op een stok. Jan van Eyck zelf?

Wenst u te reageren op deze bewering? Alsjeblief, doen!
Dat kan door een e-mail gericht aan Karel Kmet op dit adres: info@agoract.cz. Alvast bedankt.

Algemeen

Web Gallery of Art

Zeer goede afbeeldingen van o.a. de werken van Jan van Eyck (Engels)

Jan van Eyck

Biografie

Franstalig

Biografie

Franstalig

Paneel "Madonna met kanselier Rolin"

Augustijnse invloed?

Engelstalig

De geschilderde stad

Volgens de auteur gaat het om Chalon-sur-Saone (Franstalig)

Boergondisch hof, Nicolas Rolin

Boergondisch hof

Engelstalig

Over zijn stichtingen

Duitstalig

Geschiedenis

Over het Koncilie van Bazel

Engelstalig

Over Johannes de Palomar

Op deze site vind je talrijke personen terug (Duitstalig)

Over het proces van Jeanne d´Arc

Engelstalig

Over taborieten en pikarden

Duitstalig

Over de kruistochten

w.o. de door Filips de Goede geplande kruistocht (Engelstalig)

Tekst 17 maart 2003
© Copyright Karel Kmet, Agora Cultural Travels, 2003-2008

info@agoract.cz